Duch skał i gleby

Interdyscyplinarny projekt · maska i rękawica – obiekty performatywne · tarcze – obiekty performatywne · cyjanotypia na bawełnie (różne wymiary) · cyjanotypia na papierze · performans dla natury - cykl fotografii i video - współpraca fotograficzna z Alyoną Leshchenko· działania w oparciu o badania terenowe · 2024–2026

Projekt otrzymał finansowanie z Unii Europejskiej w ramach Krajowego Planu Odbudowy i Zwiększania Odporności (NextGenerationEU).

Projekt realizowany podczas rezydencji artystycznej Disappearing Landscape, organizowanej przez Machaon International w Gánovcach na Słowacji

Geneza i wierzenia

Postać performatywna Ducha Skał i Gleby wywodzi się z dawnych wierzeń stawiających ziemię – glebę – jako świętą, a środowisko naturalne jako potężne i wzbudzające w człowieku lęk. Duch wyrasta z gór, skał i ziemi.

Duch Skał i Gleby pojawia się w miejscach dzikich, stromych, skalistych wąwozach, w pozostałościach naturalnych lasów (częściej górskich niż nizinnych). Występuje na terenach związanych z tradycjami pasterskimi – zwłaszcza w okolicy opustoszałych szałasów pasterskich. Sporadycznie można go spotkać na terenach podgórskich silnie zdegradowanych przez człowieka. Milczy, powoli przemieszcza się wąskimi ścieżkami – jego/jej długie wąsy szamoczą się na wietrze.

Wygląd Ducha

Twarz Ducha pokrywają minerały. Ma szerokie uszy łączące się z dwoma wąsami – pasami pokrytymi krajobrazami górskimi, jurajskim, jaskiniami, skałami i minerałami. Z jego/jej dłoni wyrasta długi, cienki sopel minerałów. Towarzyszą mu/jej tarcze - sześcioboczne minerały. Duch Skał i Gleby łączy się symbiotycznie z różnymi organizmami – scala się z monumentalnymi drzewami rosnącymi w górskich rezerwatach, wrasta w ciała ludzi, w górskie szałasy pasterskie, w krajobrazy i ekosystemy.

Technika i forma

Koncepcja jest żywym, performatywnym obrazem – fotografią. Składa się z kilkudziesięciu motywów, fotografii, zdjęć found footage i materiałów archiwalnych, przetworzonych za pomocą techniki cyjanotypii na bawełnie.

Projekt jest częścią wieloletniego Archiwum Obserwacji Terenowych – systematycznej dokumentacji obszarów cennych przyrodniczo, łączącej dane naukowe, materiały archiwalne i osobiste doświadczenie terenu.

Trzeci Duch Przyrody

To trzeci z Duchów Przyrody – po Duchu Wody i Duchu Roślin i Grzybów. Wszystkie powstały w technice cyjanotypii na bawełnie i wyrastają z wieloletnich wyjazdów terenowych na obszary cenne przyrodniczo: wiedza, dane, ale też osobiste wrażenia i inspiracje stopniowo łączyły się, tworząc kolejne postaci. W projekcie człowiek staje się mniej widoczny, a krajobraz i natura zaczynają żyć własnym życiem – na granicy mitu, obrzędu i nowej tradycji.

Perspektywa Ducha

Jak wyglądałoby życie ludzkie widziane oczami Ducha Skał i Gleby? Co widzą skały, jak patrzą na czas płynący w milionach lat? Czy w człowieku Duch Gleby widzi wyłącznie materię – pierwiastki krążące w tym samym obiegu, co inne części środowiska? Projekt proponuje nie-ludzką, geologiczną perspektywę na obecność człowieka w przyrodzie – pytanie o miejsce gatunku ludzkiego w czasie głębokim i w sieci powiązań.

Beskid Sądecki i Słowacja, 2025–2026

Część fotografii Ducha Skał i Gleby powstała w 2025–2026 roku w Beskidzie Sądeckim – w dzikich wąwozach, przy opuszczonych szałasach pasterskich, w rezerwatach leśnych. To pierwsze miejsca, w których postać wyszła w teren.

W sierpniu 2026 projekt rozwinął się podczas rezydencji artystycznej Disappearing Landscape, organizowanej przez Machaon International w Gánovciach na Słowacji. Dolina u stóp Tatr Wysokich okazała się miejscem szczególnie trafnym: z jednej strony Travertinová kopa Biely kameň – skała trawertynowa, zasilana mineralnym źródłem tworzącym miniaturowe tarasy i baseny, z unikalnym ekosystemem słonych łąk pełnych halofitów. Z drugiej – Nowa Leśna, kilka kilometrów dalej: porzucone, niedokończone inwestycje mieszkaniowe, betonowe szkielety apartamentowców, rdzewiejące zbrojenie, ziemia rozkopana i osuszona – i Tatry w tle.

Podczas rezydencji przeprowadziłam warsztaty z młodzieżą ze Slovak-Ukrainian Hub w Kežmaroku. Wspólnie wyszłyśmy w teren, zebrałyśmy materiał wizualny, a potem wykonałyśmy tarcze Ducha Skał i Gleby – sześcioboczne obiekty z bawełny naświetlonej cyjanotypią, naciągniętej na metalowe obręcze. Materiałem były archiwalne ilustracje minerałów, mapy geologiczne, fotografie skał i gleby z okolic Gánoviec, a także zdjęcia z drona dokumentujące dolinę. Powstały trzy tarcze warsztatowe i dwie autorskie.

We współpracy z fotografką Alyoną Leshchenko powstała finałowa sesja fotograficzna i wideo objęła obie lokalizacje. Przy trawertynowej skale – Duch Skał i Gleby wśród mineralnych warstw, z uczestniczkami trzymającymi tarcze. W Nowej Leśnej – sama, w ruinach współczesnych, z tradycyjnymi dzwonkami owczymi w dłoniach – przedmiotem z innego porządku czasowego, przywołującym tradycję pasterską, która znika z tego krajobrazu równie szybko, jak pojawia się na nim beton.

Zestawienie obu lokalizacji stało się centralnym elementem projektu: skała i beton, proces geologiczny i proces budowlany, krajobraz kształtowany przez tysiące lat i krajobraz zmieniony w ciągu kilku dekad. Duch Skał i Gleby jest figurą pozwalającą spojrzeć na te przemiany z perspektywy dłuższej niż ludzka. Projekt łączy obserwację środowiska, pracę z lokalną społecznością, proces kolektywnego tworzenia oraz performatywne działanie w krajobrazie, stawiając pytania o charakter i trwałość ludzkich ingerencji w krajobraz. Otwiera również pytanie o możliwość dalszej przemiany miejsc, które zostały trwale przekształcone przez zabudowę – o to, czy przestrzenie zdegradowane i obce krajobrazowi mogą jeszcze zmienić swój charakter, a także jakie formy może przyjąć krajobraz w przyszłości.

Wróć do prac